Sắc ký (chromatography) là một kỹ thuật phân tích cốt lõi trong hóa học, được ứng dụng rộng rãi để tách biệt các thành phần trong một hỗn hợp phức tạp. Thuật ngữ này bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, kết hợp giữa “chroma” (màu sắc) và “graphein” (ghi lại), được nhà thực vật học Mikhail Tswett giới thiệu lần đầu vào năm 1903 khi nghiên cứu các sắc tố thực vật. Mặc dù các phương pháp hiện đại không còn giới hạn ở việc phân tích màu sắc, tên gọi nguyên thủy này vẫn được giữ lại như một dấu ấn lịch sử.
Nguyên lý cơ bản của kỹ thuật sắc ký dựa trên sự phân bố và tương tác của các chất giữa hai pha: pha động và pha tĩnh. Pha động, thường là một dòng chảy dung môi, mang theo mẫu vật di chuyển liên tục qua pha tĩnh. Các thành phần trong mẫu có ái lực khác nhau với bề mặt pha tĩnh sẽ bị cản trở sự di chuyển ở những mức độ khác nhau. Sự chênh lệch về tốc độ di chuyển này khiến các chất tách rời khỏi hỗn hợp ban đầu.
Nội dung dưới đây sẽ minh họa quá trình ứng dụng sắc ký cột để tách hỗn hợp sắc tố thực vật từ dịch chiết lá cây tự nhiên. Dịch chiết này bao gồm các sắc tố đặc trưng như $\beta$-carotene (màu cam), xanthophyll (màu vàng), chlorophyll a (màu lục), chlorophyll b (màu vàng lục) và pheophytin (màu xám).
Trong khâu chuẩn bị, hóa chất sodium sulfate khan ($\mathrm{Na_2SO_4}$) được sử dụng nhằm loại bỏ hoàn toàn lượng nước dư thừa có trong dịch chiết. Hệ thống sắc ký sử dụng pha tĩnh là silica gel. Quá trình giải ly được tiến hành tuần tự: bắt đầu bằng đơn dung môi hexane để tách nhanh các nhóm chất ít phân cực, tương tác yếu với pha tĩnh như carotene. Sau đó, hệ dung môi được thay đổi thành hỗn hợp hexane và acetone với tỉ lệ thể tích $9:1$. Sự gia tăng độ phân cực của pha động giúp giải phóng và tách tiếp các nhóm sắc tố tương tác mạnh hơn với hệ silica gel. Qua từng phân đoạn, cơ chế phân tách dựa trên bản chất cấu trúc và độ phân cực của các phân tử hữu cơ được thể hiện một cách chặt chẽ và trực quan.
